swit-cywilizacji

zaszły wyraźne zmiany - powszech­nie pojawiły się płaskie ostrza o retuszowanych brzegach, przypominające kształtem wydłużone liście. Z tego powodu kultury, których ludność posługiwała się takimi ostrzami, nazwano kulturami ostrzy liściowatych. Wśród nich wyróżniono kilka odmian lokalnych, jak kultura Ranis-Mauern (zach. Niemcy, wsch. Francja, Belgia), kultura jerzmano-wicka (płd. Polska, Morawy, Ukraina), kultura sze-lecka (Węgry), kultura solutrejska (zach. Francja, płd.-wsch. Hiszpania) czy kultura sungirska (pin. Ukraina, Rosja). Ich wytwory różniły się jedynie w niewielkim stopniu kształtem i proporcjami kra­wędzi tnącej. Technika wykonania narzędzi i ich przeznaczenie były natomiast takie same. Ostrza li-ściowate doskonale nadawały się na groty do dzid, służących do zabijania dużych ssaków oraz jako broń osobista. Można przypuszczać, że wzrost de­mograficzny w ówczesnym świecie musiał prowa­dzić do coraz większej liczby konfliktów pomiędzy poszczególnymi grupami.

Oprócz kultur ostrzy liściowatych pojawiły się kultury o zupełnie innym wyposażeniu narzędzio­wym. W jaskini Aurignac, we Francji, odkryto ze­staw licznych drapaczy krzemiennych o łódkowa-tych ostrzach i drobno retuszowanych wiórkach krzemiennych, pełniących zapewne funkcje noży­ków.

Około 40 tysięcy lat temu dość nagle zniknął ze sceny dziejowej człowiek neandertalski i jego miej­sce zajął Homo sapiens fossilis (człowiek rozumny kopalny), który pod względem budowy anatomicz­nej niczym się nie różnił od współczesnego czło­wieka. Nie wiadomo, dlaczego tak się stało. Zbyt rzadkie znaleziska późnych form neandertalskich nie pozwalają uchwycić form pośrednich pomię dzy neandertalczykami a Homo sapiens, mogących wskazywać na ciągłość antropogenezy. Faktem jest, że oba podgatunki musiały się zetknąć, ponie­waż w „tradycji kamieniarskiej” Homo sapiens fos-silis widać wpływ przeszłości.

, na stanowisku Abbeville, odkryto pięściaki o falistych krawę­dziach, obustronnie zaostrzone nacinała oraz roz-łupce, wytwarzane z dużych odłupków skalnych. Ich części tnące były nawet poddane retuszowi i przy pewnej dozie wyobraźni można przyrównać je do noży. Pomimo prymitywnej techniki obróbki kamienia narzędzia te wykazują pewne urozmai­cenie form, zwłaszcza w zakresie części tnącej. Być może są to pierwsze ślady specjalizacji, choć wydaje się to mało prawdopodobne. Szersze ostrza pięściaków służyły zapewne do cięcia i żłobienia niezbyt głębokich rowków w kamieniu, drewnie czy kości. Dłuższe i węższe mogły służyć do wy­konywania głębokich nacięć w drzewie lub ciele zabitego zwierzęcia, a także wybijania otworów w kościach w celu wydobycia z nich szpiku. Zna­leziska podobne do przedmiotów z Abbeville oka­zały się na tyle powszechne, że na ich podstawie wyróżniono kulturę abwilską, obejmującą swym zasięgiem znaczne połacie Europy, Bliskiego Wschodu i Afryki. Podobne narzędzia odkryto w południowej Anglii, w Clacton-on-Sea. Już ze wstępnych oględzin wynikało, że wykonywano je z krzemiennych rdzeni. Jednak ich forma różniła się od form abwilskich i z tego względu archeolo­dzy zakwalifikowali je do odrębnej kultury zwanej kulturą (techniką) klaktońską. Charakterystyczną formą narzędzi klaktońskich był pięściak o ząbko­wanym bądź zygzakowatym ostrzu i rozłupiec o wklęsłej krawędzi tnącej. Zarówno w kulturze olduwąjskięj, abwilskiej, jak i klaktońskiej nie znaleziono śladów jakichkolwiek budowli. Lud­ność wymienionych kultur zamieszkiwała otwar­tą przestrzeń, jaskinie i załomy skalne, które mog­ły dawać ewentualne schronienie. Dopiero w koń­cowych fazach kultury abwilskiej i klaktońskiej pitekantropy zaczęły być może budować prymi­tywne szałasy z gałęzi i posługiwać się ogniem. Skąpe pozostałości popiołów nie dają jednak od­powiedzi, czy opanowały technikę krzesania og­nia, czy też posługiwały się płomieniami z pożaru lasu wznieconego przez burzę.

Około 400 tysięcy lat temu pojawili się przed­stawiciele nowej kultury, nazwanej od stanowiska Saint-Acheul (przedmieścia francuskiego miasta Amiens) aszelską

Około 2 milionów lat temu pojawiły się pitekan-tropy, znacznie bardziej zaawansowane ewolucyj­nie niż ich poprzednicy. Miały puszki mózgowe o pojemności około 750-1225 cm³, masywniejszą sylwetkę, a rysy twarzy bardziej zbliżone do ludzkich niż do małpich. Pitekantrop zasiedlił wszyst­kie kontynenty Starego Świata. Szczątki pitekan-tropa należą wprawdzie również do rzadkich zna­lezisk, ale nawet na podstawie tak znikomych śla­dów można mówić o jego ekspansji. W wielu miejscach Afryki, Europy i Azji pojawiły się zwią­zane z nim typowe znaleziska, na podstawie których badacze wyróżnili kilka kręgów kulturo­wych dolnego paleolitu.

Znaleziska najstarszych szczątków ludzkich wskazują, że kolebką cywilizacji mogły być po­rośnięte sawanną wyżyny środkowej i południo­wej Afryki. Tak przynajmniej wynika z sukce­sywnie odkrywanych śladów archeologicznych. Trzeba jednak pamiętać, że wykopaliska tylko fragmentarycznie odsłaniają tajemnice przeszło­ści. Każde nowe odkrycie może zweryfikować stan obecnej wiedzy. Pro­wadzone od lat prace wy­kopaliskowe w wąwozie 01duvai (Tanzania) ujaw­niły, że zamieszkujące ten region zinjantropy (jedna z odmian australo-piteków o pojemności puszki mózgowej prze­kraczającej 500 cm³) po­siadały umiejętność wy­twarzania prostych narzę­dzi z otoczaków, owal­nych kamieni w natural­ny sposób oszlifowanych przez wody rzeki.

Kłopot sprawia sama definicja pojęcia cywilizacja”. Trudno odpowiedzieć, czy za przejaw cywilizacji należy uznać opanowanie najprostszych czynności wykony­wanych przy użyciu narzędzi, czy też dopiero ślady najstarszych wierzeń. Prostymi narzędzia­mi posługują się przecież niektóre zwierzęta, a nikt nie przypisuje im roli kulturotwórczej. Do dziś trwa spór, które z kopalnych form ludz­kich uznać za ludzi, a które za istoty przedludz-kie. Podobnie rzecz wygląda z umiejętnością krzesania ognia. Nikt nie odpowiedział na pyta­nie, czy fakt, że jakieś istoty ją posiadły, jest wystarczającą przesłanką, by uznać je za naj­starszych twórców cywilizacji. Jeżeli jednak cywilizacji miały miejsce w bardzo odległej przeszłości, prawdopodobnie wówczas, gdy au-stralopiteki - uważane za najstarsze formy pra-ludzkie - zaczęły modyfikować swoje zacho­wania, dostosowując je do zmian środowiska.